اثرات زيانآور مواد شيميايي موجود در سيگار
دود سيگار حاوي بيش از 4000 نوع ماده سمي گوناگون است که شامل آلدئيدها، اسيدها، اکسيدها، ترکيبات فنلي، آلکالوئيدها، مواد رنگي، ترکيبات هيدروژنه و مواد راديواکتيو مي باشد. دماي آتش سيگار در حدود 800 درجه سانتيگراد است که سبب تبديل برخي از ترکيبات سيگار به مواد سرطاني ميشود.
از ترکيبات مختلف شيميايي که در دود سيگار موجود است 7 ماده اثرات سوء شديد و بيشتري در روي دستگاه هاي مختلف بدن دارد که عبارتند از :
· نيکوتين : مادهاي سمي و کشنده است که به کمک حرارت قابل تبخير بوده و از نظر ساختمان شيميايي در گروه آلکالوئيدهاي سمي جا دارد مصرف سيگار و ورود نيکوتين آن به داخل خون سبب کاهش وزن و بياشتهايي افراد سيگاري مي گردد.
نيکوتين سبب انقباض عروق داخل بيني و فلج شدن حرکات مژکهاي داخل مخاط سينوسهاي بيني شده و در تشديد سينوزيت و التهاب نواحي گوش و حلق و بيني سهم بسزايي دارد. نيکوتين ترشحات بيکربنات لوزالمعده را نيز کاهش داده و سبب سوء هضم و جذب مواد غذايي مي شود. بطور کلي مسموميت نيکوتين در فرمهاي حاد و مزمن که بيشتر در افراد سيگاري ديده ميشود عوارضي چون سردرد، سرگيجه، تپش قلب، يبوست، خشکي حلق، وزوز گوش، کم شدن حافظه، تورم لثه، اختلالات بينايي، پيدايش لکههاي سفيد در مخاطات، سوء هضم، لارنژيت مزمن و عوارض قلبي و عروقي به دنبال دارد.
· منوکسيد کربن : يکي از سموم حاصل از تقطير توتون و احتراق ناقص آن است. از احتراق هر 100 گرم توتون معادل 10/4سانتيمتر مکعب منوکسيد کربن به هوا متصاعد ميشود و در حدود 10% از خون سيگاري ها را تشکيل ميدهد، زيرا به ازاي هر نخ سيگاري که مصرف ميشود به ميزان 7% کربوکسي هموگلوبين در خون افراد سيگاري افزايش مييابد که همين عامل در تشديد سکته قلبي بسيار موثر است. منوکسيد کربن از طريق دود سيگار وارد ريهها شده و از آنجا به خون راه مييابد و چون ميل ترکيبي آن 210 برابر بيشتر از ميل ترکيبي اکسيژن با هموگلوبين خون انسان است در نتيجه خيلي سريعتر گاز منوکسيد کربن با هموگلوبين ترکيب و توليد کربوکسي هموگلوبين مينمايد و تشکيل و ازياد اين ماده در خون سبب ميشود تا اکسيژن به همه بافتهاي بدن به ميزان ناچيزي انتقال يابد و اختلال در سوخت و ساز ارگانهاي بدن و يا مسموميتهاي حاد يا مزمن ايجاد کند. از سوي ديگر ازدياد کربوکسي هموگلوبين در خون افراد سيگاري سبب مي شود تا در اثر کمبود اکسيژن حاصله، نوعي ازدياد جبراني هموگلوبين در خون رخ داده و به اصطلاح ايجاد پلي سيتمي و ازدياد غلظت خون بوجود آيد و در جريان متناوب خون در عروق کرونر قلبي اختلال ايجاد کند. در نتيجه گاز منوکسيد کربن مي تواند مستقيماً در بروز سکتههاي قلبي و مغزي دخالت عمده داشته باشد.
· آرسنيک : يک عنصر ثابت مواد زنده است و به مقدار کافي در ناخنها، کبد، مغز و تيروئيد انسان يافت ميشود و هرگاه مقادير زيادي آرسنيک در احشاء متمرکز شود سبب بروز مسموميت حاد و يا مزمن ميشود دوز کشنده آرسنيک بين 300- 130 ميليگرم است. آرسنيک سيگار نيز به صورت گاز ارسئين از طريق ريهها، کبد، کليهها و طحال جذب بدن شده و پس از 2 هفته در پوست، مو و استخوان جايگزين شده و حتي از طريق جفت مادر وارد خون جنين و سبب تولد نوزادي کم وزن و کم حافظه و حتي سقط جنين ميشود و همچنين آرسنيک در بروز سرطان لب نيز دخالت دارد مقداري از گاز ارسئين به تدريج وارد گلبول هاي قرمز سيگاريهاي قهار شده و گاه سبب پارگي گلبولهاي قرمز و يرقان خفيف ميشود که اين امر سبب دفع هموگلوبين از ادرار ميگردد. آرسنيک سبب بروز ورم معده (گاستريت) و در نتيجه زخم هاي اثني عشر و اثني عشر بروز مي شود.
· اسيد سيانيدريک : كه به نامهاي سيانور هيدروژن و جوهر بادام تلخ نيز شهرت دارد يكي ديگر از مواد مضر و سمي موجود در دود سيگار است. اين ماده كشنده از گروه سيانورهاست. در 100 گرم توتون حدود 08/0گرم (80 ميليگرم) از اسيد سيانيدريک كه مايعي فرار و قابل تبخير است وجود دارد. هنگام سيگار كشيدن مقاديري از اين اسيد تبخير شده و وارد ريه ها و سپس خون ميشود و با آهن موجود در هموگلوبين خون انسان تركيب شده و از طريق فلج كردن مركز تنفسي در بصلالنخاع، اعمال تنفسي ريه ها را مختل کرده و گاهي مرگ در اثر خفگي ناشي از فقدان اكسيژن در مسموميت با آن مشاهده ميشود. هنگامي كه اين اسيد با هموگلوبين خون انسان تركيب شد، توليد تركيبي به نام سيانو هموگلوبين ميكند كه علاوه بر تأثيرات مغزي سبب تشديد اثرات سوء کربوکسي هموگلوبين نيز ميشود. مقدار سيانور هيدروژن از نظر کميت در دود سيگار 160 بار بيشتر از مقدار بي خطر آن است سيانور هيدروژن سبب اختلال در عمل ويتامين ب 12 در بدن شده، ايجاد كم خوني ميکند. همچنين بر روي عروق جنين مادر حامله نيز اثرات سوء داشته و موجب مسموميت ميگردد.
· مواد راديواكتيو : در توتون سيگار تشعشعات سرب و پلونيوم وجود دارد كه سرطانزا ميباشند. ذرات پلونيوم خطرناكتر از سرب هستند چرا كه از خود ذرات آلفا ساطع ميكنند اما سرب ذرات بتا را خارج مي سازد. ذرات آلفا در کاني هاي اورانيوم سبب بروز سرطان شش در کارگران معادن مي شود. زيرا ذرات بتا قدرت و سرعت نفوذ بيشتري نسبت به ذرات آلفا دارند. پلونيوم و سرب پس از سالها سيگار كشيدن در ريه ها متمركز شده و وارد خون ميشوند و از آنجا به ساير اعضاي بدن ميرسند. تشعشعات راديواكتيو بر ريهها، چشمها، خون و پوست عوارضي جبران ناپذير ميگذارند.
· آمونياك : آمونياك خالص گازي است فرار كه خاصيت قليائي شديدي داشته و نسوج مخاطي را به شدت تحريك ميكند اين گاز يكي از عوامل مهم در ايجاد تحريكات نسوج مجاري تنفسي به ويژه ريهها در جريان سيگار كشيدن است. وقتي آمونياك همراه با دود سيگار جذب خون ميشود بر خاصيت قليائي بودن خون افزوده و اختلالاتي از نظر اسيدي يا قليائي بودن آن (PH خون) ايجاد ميكند و در نتيجه به عنوان نوعي سم و ماده زايد براي متابوليسم حياتي بدن ايفاي نقش نموده و مقداري از قدرت حياتي بدن را تلف مينمايد.
· كربورهاي ئيدروژن : همانگونه كه از اسمشان پيداست عبارتند از گروه وسيعي از تركيبات شيميايي كه ساختمان اصلي مولكول آنها از ئيدروژن و كربن تشكيل يافته است و مشتقات بسيار زياد و غيرقابل كنترلي در اثر تركيب با ساير عناصر شيميايي سنگين و سبك ايجاد مينمايند معمولاً خاصيت سرطانزايي دود سيگار ناشي از همين كربورهاي ئيدروژن است. وجود آنتراسن و نيتروزامين در بروز سرطان ريه نقش بسزايي دارند. در واقع وقتي كربورهاي ئيدروژن پس از جذب وارد خون و سراسر بدن شدند استعداد ابتلا به سرطان را در تمام نسوج بدن به ويژه مجاري تنفسي كه مستقيماً در برخورد با دود سيگار هستند ايجاد ميكند.
اثر سيگار بر سلامتي :
همانگونه که اشاره شد مواد زيان آور موجود در توتون و دود حاصل دخانيات عامل موثر در بروز بيماري ها مي باشد و اثرات زيانبخش بر سلامت و بهداشت افراد جامعه دارد که اهم آن به شرح زير گزارش شده است.
- کشيدن سيگار عامل اصلي در بيماري هاي قلبي و عروقي است و مرگ و مير در اثر بيماري هاي قلبي و عروقي در افراد سيگاري بيش از افراد غير سيگاري مي باشد.
- کشيدن سيگار مهمترين عامل سرطان ريه مي باشد و با سرطان هاي مري و مثانه در ارتباط مي باشد.
- کشيدن سيگار باعث ايجاد بيماري هاي برونشيت و آمفيزم مي گردد.
- زخمهاي معده و اثني عشر در افراد سيگاري شايع تر است.
- کشيدن سيگار باروري را به تأخير انداخته و در طول حاملگي اثرات جانبي زيادي بر جنين ايجاد مي کند.
زنان سيگاري مشکل تر آبستن ميشوند و بيشتر سقط جنين مي کنند.
مرگ و مير در نوزاد مادران سيگاري افزايش يافته است.
آمار و ارقام نشان مي دهد مادران معتاد به سيگار مخصوصاً در ماههاي آخر اثر نامطلوب روي رشد جنين دارند و نوزاد با وزن کمتر و يا گاه مرده بدنيا مي آيد. اکثر نوزادان در مادران سيگاري مبتلا به بيماري ريوي و ذات الريه بوده، غالباً ضعيف و پيش از موقع به دنيا مي آيند.
مسئله مهم اين است که تاثير زيان بخش دود توتون تنها منحصر به مصرف کننده آن نمي باشد بلکه همه کساني که اجباراً ميبايست با شخص معتاد به سيگار از يک هوا در محيط هاي بسته استنشاق نمايند از تأثير زيانبخش آن در امان نيستند.
سيگار و نسل جوان :
متأسفانه کودکان و نوجوانان قربانيان اصلي سيگار در سالهاي اخير هستند. تبليغات گوناگون سيگار موجب اغفال نوجوانان و افزايش تمايل آنها به سيگار کشيدن شده است. از سوي ديگر احساس کاذب بزرگ شدن، مدرن بودن و تشابه به والدين کودکان را بيشتر به اين ميل وا ميدارد. البته فرزندان افراد سيگاري بيش از کودکان ديگر سيگاري مي شوند و بطور کلي سيگار کشيدن توسط کودکان و نوجوانان دريچه استفاده از الکل و ديگر مواد اعتياد آور را به رويشان باز مي کند. کودکان و نوجوانان سيگاري قدرت فعاليت و ورزش کمتري دارند و بيش از سايرين از کلاس درس غايب مي شوند و بازدهي تحصيلي آنها نيز پائين تر است. اين افراد بيشتر دچار آنفلوانزا ميشوند. نکته مهم ديگري که سلامت کودکان و نوجوانان را تهديد ميکند مسئله قرار گرفتن در معرض دود سيگار است که در دو دهه اخير از اهميت ويژه اي برخوردار بوده است در اين مورد تحقيقات فراوان در کشورهاي مختلف انجام شده است. بطور کلي اگر کودک در منزل با افراد سيگاري زندگي کند و در معرض دود سيگار قرار گيرد مثل اين است که سالانه 80 عدد سيگار کشيده باشد و يا اينکه نيکوتين 4/1 سيگار را هر روز وارد بدن خود کند. عوارض دود سيگار نزد کودکان از زمان بارداري مادر شروع مي شود. کم وزن بودن نوزاد، زايمان زودرس مرده زايي، افزايش ميزان سقط جنين و مرگ زودرس نوزادان از عواقب اصلي سيگار کشيدن مادر هنگام حاملگي است. پيدايش برونشيت و عوارض تنفسي در سال اول زندگي نزد کودکاني که يکي از والدين آنها سيگار ميکشند بسيار شايع تر است. لازم به ذکر است که در کشورهاي در حال رشد عفونت هاي تنفسي يکي از مهمترين علل مرگ کودکان به شمار مي رود و تقريباً يک سوم علت مرگ کودکان کمتر از 5 سال را تشکيل مي دهد.
زيانهاي اقتصادي :
- از دست دادن زمينهاي حاصلخيز براي کشت توتون و تنباکو بجاي کشت مواد غذايي مورد لزوم
- يکي از عوارض ديگر سيگار و استعمال دخانيات ايجاد آتش سوزي هاي بزرگ و کوچک است و براساس تحقيقاتي که انجام شده است يک سوم آتش سوزيهاي بزرگ در نتيجه افتادن کبريت نيم سوز مي باشد که اغلب ناشي از بي احتياطي سيگاري هاست.
این فضا توسط فناوری اطلاعات و ارتباطات مرکز بهداشت استان خراسان رضوی ایجاد و به همت اعضای فعال کمیته راهبری وب سایت حوزه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی مشهد و جمعی دیگر از کارشناسان بصورت افتخاری تامین محتوا میگزدد.